در مواجهه با تهدیدهای نظامی و حملات موشکی، درک علمی از رفتار سازه‌ها در برابر امواج انفجار اهمیت فراوانی یافته است. ساختمان‌ها عمدتاً برای مقاومت در برابر زلزله طراحی می‌شوند، اما امواج انفجار به دلیل ماهیت دینامیکی، ناگهانی و شدت بالای خود، رفتاری کاملاً متفاوت از بارهای لرزه‌ای از خود نشان می‌دهند. این مقاله به بررسی مکانیسم‌های تخریب، توزیع فشار در ارتفاع سازه و شناسایی امن‌ترین طبقات و فضاهای داخلی آپارتمان‌ها در برابر اثرات انفجار می‌پردازد.

چرا طبقات پایین امن‌ترند؟

با در نظر گرفتن فاکتورهای مهندسی، طبقات پایین در حملات هوایی و موشکی ایمنی بیشتری دارند. ستون‌های طبقات پایین به دلیل تحمل بار طبقات بالایی، ابعاد بزرگ‌تر، درصد آرماتور بیشتر و صلبیت بالاتری دارند که مقاومت آن‌ها را در برابر نیروهای جانبی ناشی از موج انفجار افزایش می‌دهد. در مقابل، ستون‌های طبقات بالایی ظریف‌تر طراحی شده و پتانسیل شکست بیشتری در برابر بارهای ناگهانی عرضی دارند. همچنین، اتصال طبقات پایینی به فونداسیون، انرژی انفجار را به زمین منتقل کرده و جابجایی کلی ساختمان در این طبقات کمتر از طبقات بالاست.

اثر سپر دفاعی طبقات بالایی

در حملات هوایی، سقف طبقه آخر و طبقات بالایی به عنوان سپر عمل کرده و بخش بزرگی از انرژی موج انفجار و ترکش‌ها را جذب می‌کنند. طبقات پایین نیز توسط توده‌های بتنی و فولادی طبقات بالا محافظت می‌شوند. موشک‌های متعارف معمولاً توانایی نفوذ به بیش از دو یا سه سقف بتنی را ندارند، بنابراین طبقات اول تا سوم یک ساختمان ۷ طبقه، به دلیل حجم عظیم مصالح استفاده شده در طبقات بالاتر، در برابر برخورد مستقیم ایمن‌تر هستند.

پایداری در برابر سقوط طبقات

فروپاشی پیشرونده، یکی از نتایج خطرناک انفجار در ساختمان‌های بلند است. در این پدیده، تخریب یک بخش منجر به شکست زنجیره‌ای کل سازه می‌شود. در صورت فروپاشی طبقات بالا، طبقات پایین‌تر به دلیل تراکم بالای دیوارها و ستون‌های صلب، شانس بیشتری برای ایجاد مثلث‌های حیات دارند. سیستم پله و آسانسور که معمولاً در مرکز ساختمان‌ها با دیوارهای برشی بتنی ساخته می‌شوند، در طبقات پایین به دلیل اتصال مستقیم به زمین، پایداری فوق‌العاده‌ای در برابر بارهای ضربه‌ای دارند.

خطرات ثانویه: ترکش‌ها و نمای ساختمان

ایمنی تنها به پایداری اسکلت محدود نمی‌شود. بخش قابل توجهی از تلفات ناشی از انفجار در محیط‌های شهری، مربوط به پدیده‌های ثانویه مانند پرتاب شیشه، ترکش و سقوط نمای ساختمان است. پنجره‌ها ضعیف‌ترین حلقه در برابر موج انفجار محسوب می‌شوند و شیشه‌های معمولی به قطعات تیز تبدیل شده و با سرعت بالا به داخل پرتاب می‌شوند. در طبقات پایین، موانع شهری مانند درختان و ساختمان‌های مجاور، موج انفجار را کمتر مستقیم به پنجره‌ها هدایت می‌کنند.

یافتن نقاط امن در آپارتمان‌ها

بر اساس مقررات ملی ساختمان ایران، فضاهای امنی در آپارتمان‌ها وجود دارد که شناسایی آن‌ها حیاتی است.

هسته مرکزی و راهروها: در اکثر نقشه‌های آپارتمانی ایران، راهروهای منتهی به اتاق خواب‌ها یا فضای بین سرویس‌های بهداشتی، دورترین نقاط از پنجره‌ها و دیوارهای خارجی هستند. این فضاها که توسط چندین دیوار داخلی احاطه‌شده‌اند، به عنوان بهترین پناهگاه موقت در داخل واحد مسکونی عمل می‌کنند.

راه‌پله‌ها: راه‌پله‌ها در ساختمان‌های مدرن معمولاً با دیوارهای برشی مسلح ساخته می‌شوند که هم مقاومت در برابر زلزله و هم انفجار را تضمین می‌کند. پناه گرفتن در پاگرد پله‌ها و دور از پنجره‌های نمای پله، امنیت قابل توجهی فراهم می‌کند.

زیرزمین و پارکینگ: زیرزمین‌ها به دلیل قرارگیری در زیر سطح زمین و محافظت طبیعی خاک، امن‌ترین نقاط در برابر حملات هوایی هستند. موج انفجار و ترکش‌های افقی توانایی نفوذ به داخل زمین را ندارند. پارکینگ‌های منفی در مجتمع‌های مسکونی، در صورت داشتن تهویه مناسب و مسیر خروج اضطراری، امن‌ترین نقاط کل سازه محسوب می‌شوند.