پهپاد ها امروزه نقش مهمی در درگیریهای نظامی دنیا ایفا میکنند. این پرندههای هدایتپذیر، برخلاف موشکها و جنگندههای گرانقیمت، در مقیاس بالایی تولید و استفاده میشوند و پرواز آنها بر فراز آسمان کشور رقیب، لزوما به جنگ و واکنشهای سنگین نظامی منجر نمیشود.
در سالهای اخیر، شاید هیچ اتفاقی به اندازه جنگ اوکراین و روسیه، تغییر ماهیت جنگهای امروزی آشکار نکرده باشد. استفاده دوطرف از پهپاد برای افزایش آسیبپذیری دشمن و تحمیل خواستههای خود به طرف مقابل، نشان میدهد که دنیا در حال گذار به سمت نبردهایی کمهزینهتر، سریعتر و البته موثرتر است. جایگاهی که این فناوری نزد رهبران سیاسی و نظامی پیدا کرده، از جهاتی یادآور ورود تانکها به میدان نبرد در جنگ جهانی اول است.
اما یک سوال مهم وجود دارد: آیا پهپادها آینده جنگ را تغییر دادهاند؟ آیا ممکن است که این پرندههای کوچک، جایگزین جنگندههای گرانقیمت شوند؟
محبوبیت پهپاد ها نزد نیروهای نظامی در دنیا
اوکراین و انقلابی نو در جنگ مدرن
اوکراین اکنون به یکی از پیشگامان استفاده تاکتیکی از پهپادها تبدیل شده است. این کشور با استفاده از پرندههای با دید اولشخص (FPV)، مقادیر زیادی از این تسلیحات را برای عملیات در خط مقدم و حملات عمقی به کار میگیرد. شکلگیری یک اکوسیستم نوآورانه با مشارکت متخصصان نظامی و غیرنظامی باعث شده تا کییف، ماهانه دهها هزار پهپاد تولید و به یگانهای عملیاتی ارسال کند.
کاربرد این فناوری به حوزه دریایی نیز گسترش یافته است. اوکراین با طراحی شناورهای سطحی بدون سرنشین، برتری دریایی روسیه در دریای سیاه را به چالش کشیده و با حملات هدفمند، به کشتیها و زیرساختهای فراساحلی روسها آسیب وارد کرده است.
عملیات تار عنکبوت (Spider’s Web) اوکراین در سال ۲۰۲۵، مثالی جالب از جایگاه کلیدی پهپادهاست. این کشور توانست با ارسال بیش از ۱۱۷ فروند پرنده اولشخص (FPV)، نزدیک ۴۰ جنگنده روسی را در پایگاههای خود مورد هدف قرار دهد و نقطه عطف جدیدی را در تاریخ این نبرد چندینساله، رقم بزنند.
ناتو که بهعنوان حامی غیرمستقیم اوکراین شناخته میشود، تلاش دارد چرخه سنتی تولید و تأمین تجهیزات خود را اصلاح کند تا بتواند همگام با تحولات سریع این حوزه پیش برود. تمرکز این ائتلاف نهتنها بر افزایش ظرفیت تولید، بلکه بر توسعه سامانههای مقابله با پهپاد نیز قرار گرفته است.
در همین راستا، استقرار سامانههای ضدپهپادی در جناح شرقی ناتو در اولویت قرار دارد؛ سامانههایی که برای مقابله با پهپادهای کمسرعت و کمارتفاع طراحی شدهاند و شامل اخلالگرهای سیار، رهگیرهای لیزری و سامانههای شناسایی مبتنیبر هوش مصنوعی هستند.
روسیه؛ ایجاد یک دکترین پهپادی برای جنگ
روسیه نیز از استفاده محدود از پهپادها عبور کرده و به سمت تدوین یک دکترین عملیاتی مبتنیبر این فناوری حرکت کرده است. ارتش این کشور، اکنون از پرندههای هدایتپذیر برای پرسهزنی، تنظیم و اصلاح مسیر آتش توپخانه و نظارت و جاسوسی استفاده میکند که تاخیر در حملات را به کمتر از ۱۰ دقیقه رسانده و زنجیره کشتار را تکمیل میکنند.
پهپادهای روسی میتوانند تصاویر ویدیویی خود را با سیستم توپخانه ادغام کرده، یک دید همیشگی نسبت به وضعیت میدان نبرد ایجاد کنند و امکان هدفگیری سریع را فراهم سازند. این سازوکار، خطای حمله و میزان تلفات و خسارت جنگ را کاهش میدهد و دقت حملات را بهبود میبخشد.
ناگفته نماند که این پرندهها با حضور خود در آسمان، نقشی تاکتیکی داشته و میتوانند غیرنظامیان و الگوی پناهگاهها را شناسایی کرده و آسیبپذیری مناطق شهری را در مقابل حملات خود افزایش دهند.
چین نقش مهمی در تولید و تامین پهپاد ها ایفا میکند
چین با تامین درصد بالایی از قطعات الکترونیکی سامانههای هدایتپذیر در دنیا از جمله میکروالکترونیکهای دوگانه، حسگرها و سختافزارهای ارتباطی، جایگاه مهمی در زنجیره تامین این پرندهها دارد. این کشور با ارسال قطعات تولیدی خود به کشورهای تحت تحریم غرب، اجازه میدهد تا ارتش این کشورها، محدودیتها را دور بزنند و محصولات مدنظر خود را تولید کنند.
در عین حال، چین سرمایهگذاری گستردهای بر توسعه پهپادهای گروهی (Swarm)، سامانههای هدفگیری خودکار و شناورهای دریایی بدون سرنشین انجام داده است؛ تحولاتی که میتواند معادلات جنگهای آینده را پیچیدهتر کند. پرندههای Swarm، چندین پهپاد هدایتشونده هستند که رفتاری واحد دارند؛ برای مثال، به صورت گروهی حرکت یا حمله میکنند.
واکنش کشورها به عملیاتهای پهپادی دشمن، متفاوت از جنگدههاست
اریک لین گرینبرگ (Erik Lin-Greenberg) استاد علوم سیاسی از دانشگاه MIT میگوید:
یک باور عمومی وجود داشت که استفاده از پهپادها، روندی کنترلناپذیر در تنش میان کشورها ایجاد میکند که رهبران را قادر میسازد در موقعیتهای مختلف به پاسخ سنگین و پرهزینه روی بیاورند که به ایجاد یک اثر بیثباتکننده گسترده منجر میشد.
مردم گمان میکردند که اگر پهپادها در همه جا استفاده شوند، میتوانند منجر به تشدید بیشتر تنشها شوند. با این حال، در بسیاری از مواردی که پهپادها به کار گرفته شدهاند، خبری از تشدید درگیریها و افزایش احتمال درگیری مستقیم نبوده است.
صحبتهای لین-گرینبرگ به خوبی نشان میدهند که این سامانهها، نقش مهمی در کاهش احتمال واکنشهای نظامی گسترده و فشار افکار عمومی بر دولت دارند. این در حالی است که سرنگونی یک جنگنده دارای خلبان، میتواند خصومت میان دو کشور را به سرعت افزایش داده و حتی آنها را به مرحله جنگ رودرو بکشاند. لین-گرینبرگ ادامه میدهد:
پهپادها دامنه موقعیتهای مورد رهبران را برای استفاده از نیروی نظامی گسترش دادهاند؛ اما این تقابلها الزاماً به جنگ مستقیم تبدیل نشدهاند.
به اعتقاد این استاد علوم سیاسی، کاهش خطرات جانی برای اپراتورهای انسانی از طریق بهکارگیری پرندههای هدایتپذیر، یک اتفاق انقلابی در تاریخ نظامی جهان محسوب میشود. به باور عدهای دیگر، این سامانهها فقط خسارتهای جانی را کاهش نمیدهند، بلکه هزینههای سیاسی و مالی را هم پایین آورده و سیاستمداران را به اتخاذ تصمیمهایی با هزینه سیاسی کمتر ترغیب میکنند. با سرنگونی یک پرنده هدایتشونده، هیچ انسانی کشته نمیشود و تنها یک ماشین از بین میرود.
در نهایت، اریک لین-گرینبرگ به یک مثال در اینباره اشاره میکند:
سال ۱۹۶۰ بود که هواپیمای جاسوسی U-2 در خاک شوروی سرنگون شد. گری پاورز (Gary Powers) خلبان این پرنده، دستگیر و رسما یک التهاب مهم در روابط میان شوروی و ایالات متحده، آن هم در دوره جنگ سرد شکل گرفت. این موضوع، منجر به بر هم خوردن اجلاس پاریس میان آیزنهاور (رئیس جمهور آمریکا) و خروشچف (رئیس جمهور روسیه) شد.
این دانشآموخته علوم سیاسی تصور میکند که اگر به جای آن هواپیما یک پهپاد سرنگون شده بود، هیچ تنشی میان این دو کشور رخ نمیداد. شوروی، صرفا از اعتراف به نقض حریم هوایی خود خجالت میکشید و آمریکا هم بدون تحمل خسارت انسانی، این اتفاق را نادیده میگرفت.
با این حال، او هشدار میدهد که استفاده از این سلاح مدرن به معنای جلوگیری از جنگ نیست. کاهش هزینه انسانی ممکن است نوعی «خطر اخلاقی» ایجاد کند؛ به این معنا که رهبران، استفاده از نیروی نظامی را کمهزینهتر تلقی کنند و در نتیجه، احتمال بروز تقابلهای بیشتر افزایش یابد.
چالشهای موجود در استفاده از پهپاد های جنگی
وابستگی به قطعات الکترونیک و حضور متخصصان کاربلد
پهپادها نقش مهمی در حفظ بازدارندگی اوکراین داشتهاند. از اینرو نمیتوان آنها را صرفا ابزارهای مکمل به حساب آورد و حضورشان در نبرد، بسیار ضروری است. در نتیجه، حفظ نوآوری در تولید این پرندههای بدون سرنشین، داشتن یک برنامهریزی دقیق برای مواجهه با چالشهایی چون کمبود قطعات الکترونیک، توسعه فرآیندهای تحقیقاتی و تربیت متخصصان نظامی و غیرنظامی در این حوزه، جزو موارد قابل توجه برای هر کشور به شمار میرود.
توسعه تکنولوژیهای مبتنیبر هوش مصنوعی؛ مفید یا خطرناک؟
ظهور پهپادهای Swarm، ناوبری خودمختار و هدفگیری پرندهها براساس فرمان هوش مصنوعی، خطرات مهمی را در میدان جنگ به وجود میآورد. از جمله خطرات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تشدید ناخواسته درگیریها
- اشتباه در هدفگیری و افزایش آسیبپذیری زیرساختهای غیرنظامی
در واقع، با افزایش روزافزون توانمندی این سامانهها، نیاز به آپدیت قوانین بینالمللی، بهرهگیری از پروتکلهای رفع تعارض در لحظه و ایجاد سیستمهای قدرتمند و دقیق فرماندهی، بیش از هر زمان دیگر حس میشود.
دیدگاه ها