ژاپن با کمبود شدید نیروی کار، افزایش میانگین سنی جمعیت و مشکلات مزمن بهرهوری روبهروست؛ شرایطی که باید این کشور را به محیطی مناسب برای گسترش هوش مصنوعی تبدیل کند.
با این حال، میزان استفاده از AI در بسیاری از محیطهای کاری ژاپن، در مقایسه با آمریکا و بریتانیا، همچنان پایین و محتاطانه است.
واکنش ژاپن به هوش مصنوعی تا حدی به یکی از نمایشهای سنتی و آرام تئاتر نو ژاپنی شباهت پیدا کرده است؛ جایی که شخصیتهای نقابدار روی صحنه همگی ضرورت اقدام فوری را تأیید میکنند و این ضرورت با لحنی جدی تکرار میشود، اما بازیگران همچنان تقریباً بیحرکت باقی میمانند.
این شیوه شاید برای ایجاد فضای نمایشی جذاب باشد، اما برای حل مشکلات فوری اقتصادی و اجتماعی کشور چندان کارآمد به نظر نمیرسد.
آمار مربوط به استفاده از هوش مصنوعی در محیطهای کاری نشان میدهد ژاپن از بسیاری از کشورهای توسعهیافته عقب افتاده است. طبق گزارشی که سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در پایان سال گذشته میلادی منتشر کرد، تنها ۸.۴ درصد از کارکنان ژاپنی از AI در شغل خود استفاده میکنند.
در مقابل، آمارهای جداگانه میزان استفاده از هوش مصنوعی در میان کارکنان آمریکا را ۵۰ درصد و در بریتانیا ۳۲ درصد نشان میدهند. در سنگاپور نیز که گفته میشود پس از امارات متحده عربی یکی از بالاترین نرخهای پذیرش AI در جهان و بالاترین میزان در آسیا را دارد، ۵۶ درصد کارکنان اعلام کردهاند که چند بار در هفته از این فناوری استفاده میکنند.
فرهنگ محتاطانه شرکتهای ژاپنی
اما چرا ژاپن با چنین سرعت پایینی به سمت هوش مصنوعی حرکت میکند؟ آستین شو، یکی از بنیانگذاران استارتاپ آمریکایی Kuse AI، دلیل اصلی را محافظهکاری و ریسکگریزی شرکتهای ژاپنی میداند. شرکت او اخیراً برای فروش سامانههای هوش مصنوعی به کسبوکارهای ژاپنی، دفتری در این کشور راهاندازی کرده است.
شو گفت:
در برخی سازمانها، فرآیندهای پیچیده و فرهنگ تصمیمگیری مبتنی بر اجماع واقعاً باعث کند شدن امور میشوند. وقتی میزان تحمل اشتباهات هوش مصنوعی تقریباً صفر باشد، بهخصوص در فعالیتهایی که مستقیماً با مشتری ارتباط دارند، برخی شرکتها ترجیح میدهند یک موقعیت شغلی خالی باقی بماند تا اینکه انجام آن را به یک ماشین بسپارند.
او شرایط آمریکا را کاملاً متفاوت توصیف میکند و میگوید بعضی شرکتهای آمریکایی آزادی بیشتری برای استفاده از عوامل هوش مصنوعی با هدف افزایش بهرهوری در نظر گرفتهاند.
شو گفت:
در آمریکا، همکاران هوش مصنوعی ابتدا به عنوان دستیار وارد محیط کار میشوند و به تدریج بخشی از روند کاری را تشکیل میدهند. رویکرد بسیاری از مدیران آمریکایی این است که اجازه بدهید سیستم امتحان کند و اگر اشتباهی رخ داد، آن را اصلاح کنید.
به گفته او شرکتهای ژاپنی برای اعتماد کردن به AI و استفاده گستردهتر از آن، به شواهد و نتایج بیشتری نیاز دارند. پاریسا هاغیریان، استاد مدیریت بینالملل در دانشگاه علوم پیشرفته کیوتو، نیز معتقد است ریسکگریزی بسیاری از شرکتهای ژاپنی مانع بررسی جدی ظرفیتهای هوش مصنوعی شده است. هاغیریان گفت:
چالشهای استفاده از هوش مصنوعی در شرکتهای ژاپنی تفاوت چندانی با دشواری پذیرش هر تغییر دیگری ندارد. به همین دلیل، استفاده از AI همچنان در محیطهای کاری محدود و محتاطانه است.
او فرهنگ کارآفرینانهتر آمریکا را در نقطه مقابل ژاپن قرار میدهد و معتقد است شرکتهای ژاپنی نسبت به خطا، عدم اطمینان و آسیب احتمالی به اعتبارشان حساسیت بسیار بیشتری دارند. هاغیریان گفت:
از آنجا که هوش مصنوعی مولد هنوز کاملاً قابل اعتماد نیست، در ژاپن بیشتر برای کارهای کمریسک مانند نوشتن، خلاصهسازی و جمعآوری اطلاعات استفاده میشود؛ اما کاربرد آن در فعالیتهای اصلی شرکت، تصمیمگیری یا اصلاح فرآیندهای کلی بسیار کمتر است.
عقبماندگی دیجیتال در بخش درمان
گفته میشود صنعت سلامت ژاپن یکی از بخشهایی است که در پذیرش هوش مصنوعی سرعت بسیار کمی دارد. حتی برخی بیمارستانها هنوز پروندههای بیماران را به شکل کامل دیجیتالی نکردهاند. یکی از کارکنان یک بیمارستان ژاپنی که نخواست نامش فاش شود، گفت:
اسناد کاغذی در مقیاسی باورنکردنی روی هم جمع میشوند. اینجا شبیه عصر حجر است.
دولت ژاپن از مشکل پایین بودن استفاده از AI در کشور آگاه است و تلاش میکند شرکتهای بیشتری را به استفاده از این فناوری ترغیب کند. سال گذشته نیز قانون ترویج هوش مصنوعی در پارلمان ژاپن به تصویب رسید.
هدف این قانون استفاده از مقررات سبکتر و کممداخلهتر برای تشویق کسبوکارها به سرمایهگذاری بیشتر در حوزه AI است. دولت ژاپن اعلام کرده قصد دارد این کشور را به مناسبترین کشور جهان برای توسعه و استفاده از هوش مصنوعی تبدیل کند.
دولت امیدوار است گسترش استفاده از AI بتواند بهرهوری ژاپن را افزایش دهد. این کشور در حال حاضر از نظر بهرهوری همچنان ضعیفترین عملکرد را در میان کشورهای گروه G7 دارد.
وزارت دارایی ژاپن اعلام کرده میزان استفاده شرکتها از هوش مصنوعی به شکل قابل توجهی افزایش یافته و اکنون ۷۵ درصد کسبوکارها از این فناوری استفاده میکنند؛ رقمی که پنج سال پیش تنها ۱۱ درصد بود.
با این حال، منتقدان میگویند در بسیاری از این شرکتها فقط بخش بسیار کوچکی از کارکنان واقعاً با هوش مصنوعی کار میکنند و حتی همان افراد نیز از قابلیتهای آن در سطح محدودی بهره میبرند.
کمبود نیروی متخصص و سیستمهای قدیمی
یاسوشی اوگاساوارا، استاد دانشگاه میجی و متخصص نظام اجتماعی و فناوری ژاپن، معتقد است نیروی کار این کشور با کمبود افراد مسلط به فناوری روبهروست. او گفت:
ژاپنیها علاقه زیادی به کار با ابزارهایی مانند تلفنهای هوشمند دارند، اما سطح سواد دیجیتال در این کشور پایین است.
این مشکل با گزارش دیگری که اوایل امسال منتشر شد، بیشتر نمایان شده. بر اساس آن، ژاپن تا سال ۲۰۳۰ با کمبود نزدیک به ۸۰۰ هزار متخصص فناوری اطلاعات مواجه خواهد شد. بسیاری از شرکتها همچنین با سامانههای رایانهای قدیمی دستوپنجه نرم میکنند و حدود ۶۰ درصد از این سیستمها بیش از ۲۰ سال قدمت دارند.
اوگاساوارا همچنین میگوید شرکتهای ژاپنی بیش از آنکه برای توسعه فناوریهایی که ممکن است باعث حذف برخی مشاغل شوند تحت فشار باشند، موظفاند از افزایش بیکاری جلوگیری کنند. او گفت:
دولت درباره هوش مصنوعی، بازآموزی نیروی کار و مهارتهای دیجیتال صحبت میکند، اما در عمل هماهنگ کردن نیروی انسانی با مهارتهای دیجیتال دشوار است، زیرا حفظ اشتغال کامل همچنان مهمترین اولویت محسوب میشود.
با این حال، نشانههایی از تغییر در سیاست استخدامی شرکتها دیده میشود. برخی کسبوکارها هنگام جذب فارغالتحصیلان جدید، اکنون داشتن سواد و مهارت کار با هوش مصنوعی را به عنوان یکی از معیارهای مهم در نظر میگیرند.
ورود AI به محیط کار
در بخش خصوصی، شرکتهای بزرگتری مانند Kanematsu که یکی از شرکتهای عمده تجارت عمومی ژاپن است، به دنبال جذب فارغالتحصیلانی هستند که با فناوریهای جدید آشنایی بیشتری دارند. اوتا یاماگوچی که در ماه آوریل به این شرکت پیوسته، یکی از این نیروهاست. یاماگوچی گفت:
من در محل کارم نسبتاً زیاد از هوش مصنوعی استفاده میکنم. بسیاری از همکارانم هم استفاده زیادی از آن دارند؛ برای نوشتن ایمیل به جای رئیس، خلاصه کردن اسناد پیچیده، ضبط جلسات و تهیه خلاصه جلسه.
با این حال، او میگوید در مقایسه با آمریکا، سامانههای هوش مصنوعی که بتوانند به صورت مستقل مجموعهای از وظایف چندمرحلهای را انجام دهند، هنوز در ژاپن تقریباً ناشناختهاند.
شرکت محل کار او که به رویکرد آیندهنگرانه شهرت دارد، اکنون چنین سامانههایی را نیز در اختیار گرفته است. اوگاساوارا معتقد است سرعت تحولات در ژاپن همچنان محدود است. او گفت:
جامعه ژاپن انتظار دارد اصلاحات بدون دردسر و هزینه انجام شوند؛ بنابراین میتوان گفت ایجاد تغییرات اساسی، دستکم در شرایط فعلی، بسیار دشوار است.
اگرچه ایجاد اختلال و تحول گسترده شاید در فرهنگ کسبوکار ژاپن چندان محبوب نباشد، اما بدون چنین تغییراتی، دستیابی به افزایش بهرهوری مورد نیاز این کشور همچنان میتواند دور از دسترس باقی بماند.
